Prawo do zachowku czyli zabezpieczenie interesów najbliższej rodziny zmarłego

Kwiecień 25, 2016

Spadkodawca decydując się na sporządzenie testamentu, może w nim rozporządzać całym swoim majątkiem w dowolny sposób, również na rzecz osób spoza kręgu spadkobierców ustawowych. Spadkobierca nie ma żadnego wpływu na treść testamentu. Co może zrobić członek najbliższej rodziny spadkodawcy jeżeli został pominięty w testamencie? W tym przypadku  z pomocą  przychodzi instytucja zachowku.

 

Zachowek oraz grono osób uprawionych

Zachowek jest swego rodzaju ochroną interesów majątkowych przysługującą zstępnym ( np. dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy (w przypadku gdy spadkodawca nie miał dzieci lub nie dożyły one otwarcia spadku), którzy w przypadku braku testamentu byliby powołani do dziedziczenia ustawowego.

Zachowek nie przysługuje osobom, które odrzuciły spadek, zrzekły się dziedziczenia (zrzeczenie się dziedziczenia dotyczy także dzieci osoby zrzekającej się, chyba że umowa stanowi inaczej), małżonkowi w przypadku orzeczenia rozwodu lub separacji z jego winy oraz osobom uznanym za niegodne dziedziczenia. Niegodność dziedziczenia nie następuje z mocy prawa, musi być orzeczone przez sąd. Przesłankami do orzeczenia niegodności są:

  • dopuszczenie się umyślnego ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy, np. znęcanie się, nieudzielenie pomocy;
  • nakłonienie spadkodawcy przy użyciu podstępu lub groźby do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodzenie mu w dokonaniu tych czynności;
  • umyślne ukrycie lub zniszczenie testamentu spadkodawcy, podrobienie lub przerobienie jego testamentu albo wiadome skorzystanie z testamentu podrobionego lub przerobionego przez inną osobę.

Spadkodawca może pozbawić bliskich prawa do dziedziczenia za pomocą instytucji wydziedziczenia.  Wydziedziczyć można osobę, która:

  • wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny zasadami współżycia społecznego (np. alkoholizm, uzależnienie od narkotyków, przestępczość);
  • dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu , zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
  • uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (np. długotrwały brak pomocy w chorobie spadkodawcy, zachowanie prowadzące do zerwania więzów rodzinnych poprzez wielokrotne wszczynanie awantur itd.)

W przypadku  gdy spadkodawca wydziedziczył swojego zstępnego, prawo do zachowku przysługuje jego zstępnym np. wnukom spadkodawcy.

Zarówno niegodność dziedziczenia jak i wydziedziczenie nie mają wpływu na zachowek jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu do zachowku.

Wysokość zachowku

Istotną kwestią w przypadku zachowku jest jego wysokość. Wysokość zachowku uzależniona jest w dużej mierze od wieku a także stanu zdrowia uprawnionego do zachowku. Osoby trwale niezdolne do pracy lub małoletni zstępni mają prawo do 2/3 wartości udziału spadkowego, który przysługiwałby im gdyby dziedziczyły ustawowo. W pozostałych przypadkach wysokość zachowku wynosi połowę wartości ustawowego udziału spadkowego.

Udział spadkowy, który stanowi podstawę do obliczenia zachowku ustala się biorąc pod uwagę wszystkich spadkobierców ustawowych, w tym również niegodnych dziedziczenia oraz tych, którzy spadek odrzucili. Przy obliczaniu udziału spadkowego nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia oraz tych, którzy zostali wydziedziczeni.

Na poczet należnego zachowku zalicza się darowizny dokonane za życia spadkodawcy na rzecz uprawnionego do zachowku, zapisy windykacyjne oraz innego rodzaju korzyści np. koszty wychowania oraz wykształcenia.

Odpowiedzialność za zachowek ponoszą w pierwszej kolejności spadkobiercy, którzy zostali powołani do dziedziczenia, następnie osoby, na rzecz których uczyniono zapisy windykacyjne i dopiero na końcu obdarowani przez spadkodawcę.

Postępowanie sadowe w sprawach o zachowek toczy się w trybie procesowym a sądem właściwym miejscowo jest sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. W przypadku gdy miejsca zamieszkania w Polsce nie można ustalić właściwym jest sąd miejsca w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Roszczenie uprawnionego do zachowku przedawnia się z upływem 5 lat  od ogłoszenia testamentu. Roszczenie może być dziedziczone gdy spadkobierca osoby uprawnionej do zachowku należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.

Podstawa prawna: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny