DOCHODZENIE ODSZKODOWANIA ZA ŚMIERĆ OSOBY NAJBLIŻSZEJ

Czerwiec 10, 2016

Jednym z najbardziej tragicznych momentów naszego życia jest Śmierć najbliższych. W szczególności bolesne są sytuacje, w których odejście osoby bliskiej następuje niespodziewanie, a winę za taki stan ponoszą osoby trzecie. Głównie z tego typu stanami faktycznymi mamy do czynienia w przypadku wypadków komunikacyjnych, w których giną bądź to pasażerowie pojazdu sprawcy zdarzenia, bądź też osoby znajdujące się w innych pojazdach, które brały udział w wypadku, spowodowanym nieodpowiedzialnym zachowaniem innego uczestnika ruchu. Warto jednak jednoznacznie zaznaczyć, że w sytuacjach, w których śmierć członka rodziny nie nastąpiła z przyczyn naturalnych, a zmarły nie ponosi odpowiedzialności za tego rodzaju skutek, możliwe jest uzyskanie różnego rodzaju świadczeń, które choć w pewnym stopniu mogą zrekompensować nasz ból i cierpienie.

Roszczenia, przysługujące w przypadku śmierci osoby najbliższej

  1. Zadośćuczynienie za doznaną krzywdę

Nie ulega wątpliwości, że śmierć osoby najbliższej wiąże się z bólem i cierpieniem członków rodziny. Świadczeniem, które ma celu rekompensatę krzywdy doznanej w związku ze śmiercią osoby najbliższej jest zadośćuczynienie. Przyznając określoną sumę pieniędzy, możemy doprowadzić do złagodzenia cierpień psychicznych, wywołanych wspomnianą stratą, a także ułatwić jej najbliższym dostosowanie się do nowej sytuacji.

Kto ma prawo uzyskać zadośćuczynienie?

Osobami uprawnionymi do otrzymania zadośćuczynienia są najbliżsi członkowie rodziny zmarłego, którymi w rozumieniu ustawy są bezsprzecznie rodzice, dzieci oraz rodzeństwo. Należy także zauważyć, że więź występująca pomiędzy dziadkami i wnukami także może uzasadniać przyznanie im stosownej rekompensaty cierpień. Do kręgu potencjalnych uprawnionych zalicza się często także macochę lub ojczyma, czy też dziecko przysposobione bądź pozostające pod pieczą rodziny zastępczej. Sporna wydaje się możliwość dochodzenia zadośćuczynienia przez partnerów, pozostających w konkubinacie. Kwestia ta znalazła swoje uzasadnienie w orzecznictwie Sądu Najwyższego który wyodrębnia pogląd, zgodnie z którym pokrewieństwo nie stanowi wyłącznego kryterium zaliczenia do najbliższych członków rodziny w rozumieniu art. 446 § 3 kodeksu cywilnego i możliwe jest również dochodzenie roszczeń przez jednego z konkubentów. Ponadto warto także zauważyć, że zadośćuczynienie będzie możliwe do uzyskania przez rodziców również w sytuacji, gdy wskutek popełnienia czynu niedozwolonego dojdzie do śmierci nienarodzonego dziecka.

W jaki sposób ustala się wysokość zadośćuczynienia i ile faktycznie można uzyskać?

Kodeks cywilny nie wskazuje, na jakich zasadach ustalać należy wysokość zadośćuczynienia, ograniczając się w tej kwestii jedynie do wskazania, że ma być to suma odpowiednia. Z pomocą przychodzi jednak ponownie oczecznistwo Sądu Najwyższego, który wskazał, że ustalając rozmiar krzywdy poszkodowanych należy pod uwagę wziąć takie czynniki, jak dramatyzm doznań osoby bliskiej, poczucie osamotnienia i pustki, cierpienia moralne i wstrząs psychiczny wywołany śmiercią osoby najbliższej, rodzaj i intensywność więzi łączącej pokrzywdzonego ze zmarłym, wystąpienie zaburzeń będących skutkiem tego odejścia (np. nerwicy, depresji), roli w rodzinie pełnionej przez osobę zmarłą, stopień w jakim pokrzywdzony będzie umiał się znaleźć w nowej rzeczywistości i zdolności jej zaakceptowania, leczenie doznanej traumy, czy też wiek pokrzywdzonego. Przełożenie ww. okoliczności na wysokość zadośćuczynienia jest wyraźnie dostrzegalne w wyrokach Sądów, w których zasądzane są kwoty od 30.000,00 złotych, nawet do 200.000,00 złotych, dla każdego z członków rodziny.

Dochodzenie zadośćuczynienia za śmierć osoby najbliższej, w sytuacji gdy miała ona miejsce przed wprowadzeniem tej instytucji do Kodeksu cywilnego.

Podkreślić należy, że możliwość dochodzenia zadośćuczynienia w przypadku śmierci osoby najbliższej wprowadzono do polskiego porządku prawnego dopiero nowelizacją z dnia 30 maja 2008 roku, która to weszła w życia 1 sierpnia 2008 roku. Nie oznacza to jednak, że osoby bliskie zmarłego, który poniósł śmierć w wyniku czynu niedozwolonego przed wspomnianą datą, nie mogą skutecznie dochodzić rekompensaty ich cierpień. W tym wypadku jednak, inna będzie podstawa ich roszczeń, gdyż zadośćuczynienie możliwe będzie do uzyskania tylko wówczas, gdy doszło do naruszenia dobra osobistego poszkodowanych w postaci więzi rodzinnych. W trakcie postępowania konieczne będzie udowodnienie istnienia faktycznych, silnych emocjonalnych więzi między zmarłymi a roszczącymi oraz realnych cierpień wywołanych ich zerwaniem na skutek śmierci. Warto zaznaczyć, że w tym przypadku kodeks nie ogranicza kręgu uprawnionych do najbliższych członków rodziny.

  1. Odszkodowanie za istotne pogorszenie sytuacji majątkowej

Często zdarza się, że z powodu śmierci najbliższego członka rodziny, pozostali jej członkowie doznają znacznego pogorszenia sytuacji majątkowej. Ze stanem takim mamy do czynienia przykładowo, gdy rodzice tracą dorosłe dziecko, które do tej pory okazywało im stałe wsparcie finansowe, bądź gdy żona zmarłego nie otrzyma renty rodzinnej, ze względu na zbyt krótki okres zatrudnienia swojego męża. Tego rodzaju szkoda majątkowa może zostać zrekompensowana właśnie przez przyznanie odpowiedniego odszkodowania.

Jak powinno ustalać się wysokość odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej?

W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż pojęcie znacznego pogorszenia sytuacji życiowej należy odczytywać nie tylko w materialnym aspekcie zmienionej sytuacji bliskiego członka rodziny zmarłego, ale w szerszym kontekście, uwzględniającym przesłanki pozaekonomiczne. Będzie to np. utrata gwarancji pomocy przez zmarłego i wsparcia członka rodziny, których mógł on zasadnie się spodziewać w chwilach wymagających takich zachowań. Niewątpliwie trudnym zadaniem wydaje się ustalenie, jaka jest faktycznie wysokość szkody pośrednio poszkodowanego członka rodziny. Problem ten dostrzegły również sądy, wypracowując stanowisko, zgodnie z którym nie należy opierać się jedynie na matematycznych wyliczeniach możliwości finansowych zmarłego, ale także brać pod uwagę pogorszenie, które może nastąpić w przyszłości, chociażby nieprzewidywalne, którego wartości nie możemy obliczyć.

Krąg osób uprawnionych do dochodzenia odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej.

Kodeks cywilny, podobnie jak w przypadku zadośćuczynienia, zawęża krąg osób uprawnionych do odszkodowania, do najbliższych członków rodziny.

  1. Renta

Kto może uzyskać rentę w przypadku śmierci osoby bliskiej?

Zgodnie z art. 446 § 2 kodeksu cywilnego, osoba, wobec której zmarły obciążony był obowiązkiem alimentacyjnym, może żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody renty. Powyższe oznacza, że żądanie zasądzenia renty jest usprawiedliwione w sytuacji, gdy żądający mógłby skutecznie dochodzić alimentów od zmarłego. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej (rodzice, dzieci, dziadkowie), małżonka, rodzeństwo, przysposabiającego i przysposobionego. Jednakże renty domagać się mogą również inne osoby bliskie zmarłemu, takie jak konkubent, czy też konkubina (wskazuje się, że może być to nawet przyjaciel). Musza oni jednak udowodnić, że zmarły stale im pomagał (systematycznie, nie jednorazowo), czynił to dobrowolnie, a zasądzenie renty jest zasadne ze względu na zasady współżycia społecznego, co uzależnione będzie od potrzeb i sytuacji majątkowej żądającego.

Na jakich przesłankach opiera się ustalanie wysokości renty?

Wysokość renty uzależniona jest od dwóch przesłanek, a mianowicie potrzeb uprawnionego do jej otrzymania i możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego. Wspomniane potrzeby to przede wszystkim zwykłe potrzeby życiowe (mieszkanie, wyżywienie, ubrania, inne podstawowe zakupy),  ale również potrzeby edukacyjne (kursy, szkolenia, zajęcia pozaszkolne), wypoczynkowe (wakacje, ferie, imprezy kulturalne), jaki i zdrowotne (leczenie, rehabilitacje, sanatoria). Przechodząc do analizy możliwości zarobkowych i majątkowych zmarłego, uwzględniać należy nie tylko jego sytuacją finansową na dzień jego śmierci, ale również możliwość jej hipotetycznej poprawy w przyszłości, np. poprzez awanse w pracy, które to wiążą się co do zasady z wyższym wynagrodzeniem. Czas istnienia obowiązku wypłacania renty, odpowiada okresowi, przez jaki potencjalnie spełniałby świadczenia alimentacyjne zmarły. Przykładowo w przypadku śmierci rodzica, renta na rzecz jego dziecka powinna być wypłacana do dnia zakończenia przez nie edukacji i podjęcia pracy zarobkowej.

  1. Zwrot kosztów leczenia i pogrzebu osoby zmarłej

Kto może uzyskać zwrot kosztów leczenia i pogrzebu osoby zmarłej?

W przeciwieństwie do świadczeń wskazanych powyżej, dochodzenie roszczenia o zwrot kosztów leczenia i pogrzebu osoby zmarłej nie wymaga wykazania przez roszczącego istnienia pomiędzy nim a zmarłym jakiejkolwiek więzi. Zwrotu tego bowiem może domagać się jedynie osoba, która koszty te faktycznie poniosła. W rzeczywistości może okazać się, że uprawnionym do wystąpienia z przedmiotowym roszczeniem będą członkowie rodziny, nawet dalszego stopnia, osoby pozostające we wspólnym pożyciu, czy nawet przyjaciele zmarłego.

Jakie koszty i do jakiej wysokości zostaną zwrócone?

Wysokość zwrotu uzależniona jest od rzeczywistej wysokości wydatków przeznaczonych na leczenie i ostanie pożegnanie zmarłego. Warto w tym miejscu podkreślić, że w zakres kosztów leczenia wchodzą nie tylko wydatki związane z czynnościami mającymi na celu ratowanie życia, ale także tymi, które pomogą ulżyć cierpieniu bezpośrednio poszkodowanego. Z kolei do kosztów pogrzebu zaliczyć należy wydatki związane z samą ceremonią (np. zakup trumny, miejsca na cmentarzu, koszty związane z obsługą domu pogrzebowego, koszty odprawienia mszy, wieńców i kwiatów), ale także nagrobka. Zaznaczyć należy, iż koszty związane z pomnikiem mogą nie zostać zwrócone w pełnej wysokości. Ich zasadność oceniana jest zazwyczaj poprzez kryterium „wysokości zwyczajowo przyjętej”, jednakże to osoba odpowiedzialna za ich zwrot musi wykazać, że żądana kwota przekracza ową wysokość. Ponadto gdy zmarły zamieszkiwał w środowisku, w którym zwyczajowo przyjęte jest organizowanie poczęstunku po ceremonii, to również żądanie zwrotu kosztów konsolacji okaże się uzasadnione.

Po jakim czasie od wypadku dochodzenie roszczeń może okazać się bezskuteczne?

Wskazane powyżej roszczenia mają charakter majątkowy, toteż zgodnie z ogólnymi zasadami prawa cywilnego ulegają one przedawnieniu, w rozumieniu czego po upływie określonego czasu zobowiązany do naprawienia szkody może uwolnić się od odpowiedzialności. Co do zasady, przedawnienie w przypadku ww. świadczeń następują po upływie trzech lat, licząc od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie odpowiedzialnej do jej naprawienia, jednak nie później niż po dziesięciu latach od zdarzenia, będącego podstawą roszczeń. Jednakże w przypadku, gdy czyn będący podstawą żądań stanowił przestępstwo, okres przedawnienia wydłuża się do lat dwudziestu, a jego początkiem jest dzień popełnienia przestępstwa. Pomocnym dowodem w tym zakresie, będzie wyrok sądu karnego, skazujący sprawcę. Jednakże przestępstwo będzie potwierdzone również bez takiego orzeczenia, np. w przypadku umorzenia postępowania ze względu na śmierć sprawcy. Zaznaczyć należy, iż ów dwudziestoletni okres przedawnienia obowiązuje w porządku prawnym od 10 sierpnia 2007 roku. Wcześniej wynosił lat dziesięć. Zatem zgodnie z obecnie obowiązującym stanem prawnym, w przypadku gdy czyn będący podstawą roszczeń stanowi przestępstwo, możliwe jest dochodzenie świadczeń, gdy zdarzenie miało miejsce nie wcześniej, niż 10 sierpnia 1997 roku.