Czym jest precedens?

Maj 17, 2017

Precedens jako źródło prawa

Wielu z nas precedens kojarzy z amerykańskimi filmami o tematyce prawniczej lub kryminalnej. Chyba każdy kojarzy specyficzny sposób rozstrzygania sporów w systemie anglosaskim i zauważa znaczące różnice w odniesieniu do kontynentalnych rozpraw sądowych. Mówi się, że w Polsce precedens nie występuje, ale czy na pewno? Poniżej przedstawiam definicję precedensu, która pozwoli każdemu na zrozumienie różnicy między prawnym systemem anglosaskim a kontynentalnym.

Czym jest precedens?

Precedens (łac. orzekający) to wyrok sądowy prowadzący do decyzji realizowanej w ramach orzeczenia. Jest regułą prawną mającą istotny wpływ na podejmowanie rozstrzygnięć w kolejnych sprawach. Wyróżnia się dwa jego rodzaje : de iure i de facto.

Precedens de facto odnosi się do tego, co faktycznie ma znaczenie w odniesieniu do przyszłych decyzji i można się z nim spotkać w systemie kontynentalnym (również w Polsce). De iure wskazuje na ostrożność przy przyszłych wyrokach, w odniesieniu do tych wydanych w postępowaniach zakończonych lub rozpoczętych uprzednio. Jest typowe dla systemu amerykańskiego i brytyjskiego.


Przykład :

Sąd rejonowy orzekł o wpisaniu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela kamienicy należącej do obywatelki Niemiec, która opuściła kraj w 1980 r. na stałe. Tym samym, kamienica przeszła z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa. W ten sposób wyznaczono sposób postępowania w podobnych sprawach. Z mocy prawa, przepis z 1961 r., na podstawie którego sąd rejonowy wydał orzeczenie, jako właściciel ustanowiony został Skarb Państwa. Zapomniano jednak o najważniejszej kwestii – odnotowaniu tego w księgach wieczystych.

Opis całej sprawy : Gazeta Prawna

Precedens jako źródło prawa

W krajach anglosaskich, poza ustawami, jako źródło prawa uznawany jest także precedens. Teoretycznie, znacząco ułatwia to sędziemu orzekanie, zwłaszcza, że podczas amerykańskich rozpraw obecna jest także ława przysięgłych i przy podejmowaniu decyzji jej opinia brana jest pod uwagę. W praktyce jednak, może to wpływać na sprawiedliwość wydanego wyroku, ponieważ nie w każdej sprawie ilość materiału dowodowego i waga popełnionego czynu jest równomierna.

Czy w Polsce możemy mówić o precedensie?

W Polsce, ze względu na konstytucyjną zasadę niezależności sądownictwa, sądy wydające wyroki nie są w żaden sposób związane decyzjami innych sądów, z wyjątkiem przypadków określonych w ustawie (np. obowiązkowe wzięcie pod uwagę rozwodu orzeczonego prawomocnym wyrokiem sądu). Precedensy mają charakter subsydiarny, ich podstawowym zadaniem jest pomoc w podejmowaniu decyzji i znalezieniu najlepszego rozwiązania w danym sporze, oczywiście granicach niezależności sędziowskiej. Trybunał Konstytucyjny na przykład, może uchylać konkretne przepisy w odpowiedniej procedurze, odwołując się nie tylko do przepisów Konstytucji, ale także do zasad demokratycznego państwa prawa, za które uznawany jest nasz kraj.

Julia Niezgoda

Doświadczenie zdobywa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego, interesuje się prawem karnym i prawem własności intelektualnej