Czy każdy może zostać świadkiem incognito?

Maj 14, 2018

Instytucja świadka anonimowego wprowadzona artykułem 184 Kodeksu postępowania karnego stała się odpowiedzią polskiego ustawodawcy na postępujący proceder zastraszania świadków celem wymuszenia na nich złożenia fałszywych zeznań. Wykorzystanie jej jest możliwe w każdej sprawie, niezależnie od zastosowanej wobec oskarżonego kwalifikacji prawnej. Kiedy można zostać świadkiem incognito i jakie są tego konsekwencje?

Jakie warunki należy spełnić?

Na początku należy zaznaczyć, że art. 245 k. k. penalizuje próby wywarcia wpływu na uczestników postępowania (takich jak: świadkowie, biegli, tłumacze, oskarżyciele, oskarżeni), które mogą się przejawiać użyciem przemocy, groźby bezprawnej lub naruszeniem nietykalności cielesnej, przewiduje się za to karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Niemniej jednak w praktyce okazało się, że nie jest do końca realizowana funkcja prewencyjna tej normy. Anonimizacja świadka ma zapewnić mu swobodę wypowiedzi procesie. Omawiana instytucja ma wymiar dalece psychologiczny – „uwalnia” świadka od konieczności zeznawania nieprawdy lub jej zatajania z obawy przed niebezpieczeństwem jakie mogłoby grozić jemu lub osobom dla niego najbliższym, jak również zgromadzonemu przez niego mieniu. W aspekcie procesowym wzmacnia realizację zasady prawdy materialnej – kosztem zasady bezpośredniości – pozwala w sposób efektywny poczynić zgodne z prawdą ustalenia faktyczne.

 

Co do warunków, jakie musi spełnić osoba ubiegająca się o ten status – jest tylko jeden: musi zachodzić uzasadniona obawa (tj. zobiektywizowana) niebezpieczeństwa dla: życia, zdrowia, wolności lub mienia w znacznych rozmiarach
(to znaczy powyżej 200 000 zł) świadka lub osoby dla niego najbliższej (por. art. 115 §11 k.k.).

 

Wniosek o wydanie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych, może zostać złożony w pisemnym zawiadomieniu o przestępstwie do protokołu przyjęcia ustnego zawiadomienia o przestępstwie, do protokołu przesłuchania świadka, a także ustnie lub na piśmie – odpowiednio sądowi, a w postępowaniu przygotowawczym prokuratorowi lub innemu organowi prowadzącemu postępowanie (Par. 2 ust. 1. Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2003 r. w sprawie postępowania o zachowanie w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka oraz sposobu postępowania z protokołami z zeznań tego świadka).

 

Postanowienie o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka, jeżeli nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie, wydaje sąd, a na etapie postępowania przygotowawczego prokurator. Po wydaniu takiego postanowienia postępowanie toczy się bez udziału stron i objęte jest tajemnicą – stosuje się klauzulę „tajne” lub „ściśle tajne”.

 

Świadkowi i oskarżonemu, a postępowanie sądowym także prokuratorowi, na postanowienie w sprawie służy zażalenie. Zgodnie z art. 184 §6 k.p.k. w razie uwzględnienia zażalenia protokół przesłuchania świadka podlega zniszczeniu.

 

Jak przesłuchuje się świadka anonimowego? Jakie są tego konsekwencje?

Wniosek o nadanie statusu świadka incognito, jak również protokoły zawierające okoliczności umożliwiające ujawnienie jego tożsamości wyłączane są z akt sprawy w drodze zarządzenie sędziego (w postępowaniu przygotowawczym – prokuratora). Pozostają jedynie do wiadomości sądu, prokuratora, a także funkcjonariusza Policji prowadzącego postępowanie, jeżeli zachodzi taka konieczność.

Art. 184 § 3 k.p.k. ustanawia wymóg przesłuchania świadka anonimowego, choć na różnych etapach postępowania, przez oba organy, to jest prokuratora i sąd, który może zlecić przeprowadzanie tej czynności jednemu sędziemu ze składu orzekającego, w miejscu i w sposób uniemożliwiający ujawnienie tożsamości świadka (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2007 r., II KK 387/06).

W przesłuchaniu przez sąd maja prawo wziąć udział prokurator, obrońca oraz oskarżony. Przyjmuje ono zazwyczaj formę wideokonferencji z utajnieniem wizerunku i zmianą głosu, świadek znajduje się w pomieszczeniu (w sądzie, w prokuraturze, w mieszkaniu prywatnym) zapewniającym mu pełną anonimowość oraz uniemożliwiającym dostęp osób nieuprawnionych.

Z orzecznictwa – instytucja świadka incognito a prawo do obrony?

Niedopuszczalne jest wyłączenie z akt sprawy całego protokołu przesłuchania świadka anonimowego, a tym samym utajnienie go przed oskarżonym i obrońcą. Niedopuszczalne jest również utajnienie przed oskarżonym i obrońcą chociażby fragmentu uzasadnienia wyroku. Takie postępowanie jest naruszeniem przepisów prawa procesowego, w tym prawa do obrony i rzetelnego procesu –  Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2008 r., II AKa 248/08.

Na tle wprawdzie obecnego stanu prawnego (art. 184 k.p.k. z 1997 r.) oraz art. 164a k.p.k. z 1969 r. przyjąć należy, że przepisy k.p.k. dotyczące świadka anonimowego nie mogą być interpretowane rozszerzająco, a zatem utajnieniu podlegają jedynie dane osobowe świadka, nie zaś elementy jego zeznań, choćby ich ujawnienie prowadzić miało do ujawnienia jego tożsamości, a instytucja świadka anonimowego może być stosowana tylko w takich przypadkach, gdy nie ma ryzyka ujawnienia tożsamości osoby, która złożyła zeznania, przy udostępnieniu obronie treści tych zeznań – Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2002 r., V KKN 416/99.

Utajnienie danych osobowych świadka incognito oraz zapobiegnięcie jego rozpoznaniu w czasie przesłuchania powinno być dokonywane w taki sposób, aby można było mu zapewnić skutecznie anonimowość. Stosowane z punktu widzenia wskazanego celu metody winny jednak pozostawać w zgodzie z podstawowymi zasadami uczciwego procesu. Niedopuszczalne jest zatem całkowite wyeliminowanie względem oskarżonego i jego obrońcy kontradyktoryjności i jawności postępowania. Oskarżony musi więc wiedzieć, jaki czyn jest przedmiotem zarzutu i za co został skazany. Zarówno oskarżony, jak i jego obrońca muszą mieć możliwość udziału w przesłuchaniu świadka anonimowego i wglądu do protokołów jego przesłuchania (z wyłączeniem fragmentów identyfikujących osobę świadka). Muszą mieć także możliwość postawienia świadkowi pytań (za pośrednictwem sądu, przy użyciu środków telekomunikacyjnych albo na piśmie) oraz uzyskania – niezbędnych dla weryfikacji zeznań – odpowiedzi. Tak przeprowadzony dowód, co oczywiste, musi podlegać ocenie mieszczącej się w graniach wyznaczonych treścią art. 7 k.p.k., a nadto ocena ta winna brać pod uwagę całokształt zgromadzonego materiału dowodowego –  Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., II KK 67/04.

Kiedy następuje deanonimizacja świadka?

Po pierwsze – na wniosek o uchylenie postanowienia złożony przez świadka do czasu zamknięcia przewodu sądowego przed sądem pierwszej instancji.

Po drugie – postawienie uchyla się również, gdy w czasie jego wydawania nie istniała uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej.

Po trzecie – świadek złożył świadomie fałszywe zeznania.

Po czwarte – gdy w toku postępowania nastąpiło jego ujawnienie.